निलेश ठाकरे : टाईम्स ऑफ महाराष्ट्र हेड : संगीत हा केवळ करमणुकीचा विषय नाही; तो संस्कृतीचा आत्मा आहे, परंपरेचा वारसा आहे आणि साधनेतून घडणारी एक तपश्चर्या आहे. “संगीत हा सुरांचा खेळ आहे” असे आपण अभिमानाने म्हणतो, पण आजची वस्तुस्थिती पाहिली तर हा खेळ बेसुरांच्या मेळ्यात परिवर्तित झाला आहे, असे म्हणावे लागते. गेली तीन दशके संगीत क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या अनेक अनुभवी कलावंतांच्या मनात एकच वेदना आहे—साधनेपेक्षा दिखाव्याला, गुणवत्तेपेक्षा लोकप्रियतेला आणि परिश्रमांपेक्षा पैशाला जास्त महत्त्व मिळत आहे.
एक काळ होता, जेव्हा एखाद्या कार्यक्रमासाठी दोन-दोन महिने आधी गायक, वादक, तबलजी, कीबोर्ड वादक सगळे एकत्र बसून रियाज करत. सूर जुळवले जात, ताल बसवला जात, एकमेकांचे ऐकले जात. त्या सामूहिक सरावातूनच कार्यक्रमात एक वेगळीच ऊर्जा निर्माण होत असे. आज मात्र “रिहर्सल” हा शब्दच जणू कालबाह्य झाला आहे. सोशल मीडियावर दोन रील व्हायरल झाल्या की मंच सज्ज होतो आणि बेसूरपणालाच दाद मिळते.
भारतीय संगीत परंपरेचा विचार केला तर संगीत नाटक अकादमी सारख्या संस्थांनी दर्जेदार कलेला जपण्यासाठी वर्षानुवर्षे प्रयत्न केले. आकाशवाणी वरून गाण्याची संधी मिळणे म्हणजे कलाकारासाठी मोठा सन्मान मानला जात असे. त्या मंचावर गाण्यासाठी कठोर कसोटी पार करावी लागत असे. पण आज परिस्थिती उलटी आहे—ज्यांना “सारेगम”ची ओळख नाही तेही स्टेज गाजवत आहेत.
आपण पं. भीमसेन जोशी, लता मंगेशकर, किशोरी आमोणकर यांचा काळ आठवतो. त्या दिग्गजांनी आयुष्यभर रियाज केला. त्यांच्या सुरात प्रामाणिकपणा होता, साधनेचा तेज होता. त्यांनी कधीही प्रसिद्धीसाठी गाणे केले नाही; गाणे हेच त्यांचे जीवन होते. आज मात्र काही जणांसाठी संगीत हा केवळ “इव्हेंट” आहे-लाईट, साऊंड, धूर आणि सोशल मीडिया पोस्ट्सचा खेळ.
संगीत क्षेत्रात सध्या दोन प्रवाह दिसतात-एक म्हणजे खरे कलावंत, जे अजूनही साधना करत आहेत; आणि दुसरे म्हणजे दिखावू कलाकार, जे फक्त बाजारपेठ काबीज करत आहेत. दुर्दैव म्हणजे दुसऱ्या प्रवाहाला अधिक प्रतिसाद मिळतो आहे. रसिकांच्याही अभिरुचीचा प्रश्न येथे उपस्थित होतो. जर रसिकांनीच दर्जाहीन कार्यक्रमांना टाळ्या दिल्या, तर आयोजक दर्जेदार कलाकारांना का संधी देतील?
आज अनेक कार्यक्रमांत वाद्ये सुरात नसतात, ताल विस्कळीत असतो, गायक बेसूर असतो; तरीही स्टेजवर पैशांचा वर्षाव होतो. यात चूक केवळ कलाकारांची नाही; ती त्या मानसिकतेची आहे जी कलेपेक्षा दिखाव्याला महत्त्व देते. “जास्त लाईक्स म्हणजे जास्त गुणवत्ता” असा गैरसमज निर्माण झाला आहे. सोशल मीडियावर ट्रेंड होणे म्हणजेच उत्तम कलाकार असणे, हा भ्रम वाढत चालला आहे.
अजून एक गंभीर बाब म्हणजे अपुरी पात्रता असलेले लोक संगीत शिकवताना दिसतात. ज्यांना स्वतःला सूर, ताल, राग यांची सखोल जाण नाही, ते “गुरु” म्हणून विद्यार्थ्यांना धडे देत आहेत. गुरु-शिष्य परंपरेचा हा अवमान आहे. पूर्वी शिष्य गुरूकडे वर्षानुवर्षे बसून शिकत असे. आज दोन कोर्स पूर्ण केले की “म्युझिक क्लास” सुरू होतो. यातून तयार होणारी पिढी कितपत सक्षम असेल?
ही परिस्थिती केवळ तक्रार करून बदलणार नाही. यासाठी तीन पातळ्यांवर बदल आवश्यक आहे- कलाकार, आयोजक आणि रसिक.
कलाकारांनी स्वतःला विचारावे लागेल—आपण कलेशी प्रामाणिक आहोत का? आपण रियाज करतो का? की फक्त कार्यक्रमांच्या मागे धावतो? संगीत ही साधना आहे; ती शॉर्टकटने साध्य होत नाही.
आयोजकांनीही जबाबदारी घ्यायला हवी. कार्यक्रमांची निवड करताना दर्जा तपासावा. केवळ लोकप्रियतेच्या आधारावर कलाकारांना संधी देणे म्हणजे कलेचा अपमान आहे.
रसिकांनी सर्वात मोठी भूमिका बजवावी लागेल. टाळ्या कुणाला द्यायच्या हे त्यांच्या हातात आहे. जर त्यांनी खऱ्या कलेला प्रोत्साहन दिले, तर बाजारपेठेची दिशा आपोआप बदलेल.
संगीत क्षेत्रातील ही अधोगती पाहून अनेक ज्येष्ठ कलावंत निराश झाले असतील. ज्यांनी आयुष्यभर सुरांची पूजा केली, त्यांना आजचा हा गोंधळ वेदनादायक वाटणे स्वाभाविक आहे. पण निराश होऊन चालणार नाही. इतिहास साक्षी आहे-जेव्हा जेव्हा कलेवर बाजारपेठेचे सावट आले, तेव्हा ते दूर करण्यासाठी काही जिद्दी कलाकार पुढे आले.
आज गरज आहे एका नव्या चळवळीची-“सुरांची चळवळ.” जिथे दर्जेदार रियाज, शास्त्रीय पायाभूत ज्ञान, आणि कलेप्रती निष्ठा यांना पुन्हा प्रतिष्ठा मिळेल. शाळा, महाविद्यालये, सांस्कृतिक संस्था यांनी दर्जेदार संगीत शिक्षणाला प्रोत्साहन द्यावे. माध्यमांनीही दर्जेदार कार्यक्रमांना प्राधान्य द्यावे.
संगीत हे केवळ करमणूक नाही; ते समाज घडवते, मन शुद्ध करते, संस्कृती जपते. जर आपण बेसुरांच्या मेळ्यात हरवून गेलो, तर पुढील पिढीला सुरांची ओळख कशी होईल? आजचा प्रश्न केवळ काही कलाकारांचा नाही; तो आपल्या सांस्कृतिक भवितव्याचा आहे.
शेवटी एकच सांगावेसे वाटते-संगीताचा बाजार होऊ शकतो, पण संगीताची साधना विकली जाऊ शकत नाही. पैशांचा पाऊस काही काळ पडेल; पण सुरांचा वर्षावच मनाला कायम तृप्त करतो. जर आपण खऱ्या सुरांचा सन्मान केला नाही, तर उद्या मंचांवर फक्त आवाज राहतील – संगीत नाही.
आता निर्णय आपला आहे-आपण सुरांचा सन्मान करणार की बेसुरांच्या मेळ्याला टाळ्या देत राहणार?
