निलेश ठाकरे
महाराष्ट्र स्टेट हेड
टाईम्स ऑफ महाराष्ट्र नेशनल न्युज
खाजगी रुग्णालयांतील मेडिकल स्टोअर्समुळे स्वतंत्र औषध विक्रेत्यांवर अस्तित्वाचे संकट
एकेकाळी समाजातील विश्वासार्ह आणि महत्त्वाचा घटक मानला जाणारा औषध विक्री व्यवसाय आज मोठ्या संकटाच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. यामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे मल्टीस्पेशालिटी आणि खाजगी रुग्णालयांमध्ये चालवली जाणारी औषधालये (मेडिकल स्टोअर्स) असल्याचा आरोप औषध विक्रेते आणि फार्मसी व्यवसायाशी संबंधित अनेक घटकांकडून केला जात आहे. रुग्णसेवेच्या नावाखाली सुरू झालेली ही औषधालये आता आर्थिक नफ्याचे केंद्र बनली असून त्यामुळे स्वतंत्र मेडिकल व्यावसायिकांचे कंबरडे मोडत असल्याची चर्चा सर्वत्र सुरू आहे.
राज्यात हजारो युवकांनी डी.फार्म, बी.फार्म, एम.फार्म सारखे अभ्यासक्रम पूर्ण करून मेडिकल व्यवसायात प्रवेश केला. लाखो रुपयांची गुंतवणूक करून मेडिकल स्टोअर्स सुरू केले. मात्र आज परिस्थिती अशी निर्माण झाली आहे की, अनेक प्रशिक्षित फार्मासिस्ट स्वतःचे व्यवसाय बंद करून खाजगी रुग्णालयांमध्ये नोकरी करण्यास भाग पडत आहेत. यामागे बाजारातील स्पर्धा नसून व्यवस्थेतील असमतोल कारणीभूत असल्याचा आरोप केला जात आहे.
डॉक्टर, रुग्णालय आणि मेडिकलचा एकच साखळी व्यवहार?
सामान्यतः रुग्ण डॉक्टरांकडे उपचारासाठी जातो. डॉक्टरांनी लिहून दिलेली औषधे तो जवळच्या मेडिकलमधून घेईल अशी अपेक्षा असते. मात्र अनेक खाजगी आणि मल्टीस्पेशालिटी रुग्णालयांमध्ये परिस्थिती वेगळी दिसून येते. रुग्णालयाच्या आवारात किंवा त्याच व्यवस्थापनाच्या नियंत्रणाखाली मेडिकल स्टोअर्स सुरू असतात. रुग्णांना बाहेरून औषधे घेण्याऐवजी थेट त्याच मेडिकलमधून औषधे घेण्यासाठी प्रवृत्त केले जाते.
अनेक रुग्णांच्या नातेवाईकांचे म्हणणे आहे की, डॉक्टरांची फी तुलनेने कमी असली तरी औषधांच्या बिलामध्ये मोठी रक्कम आकारली जाते. डॉक्टर, रुग्णालय आणि मेडिकल या तिन्ही गोष्टी एकाच साखळीत कार्यरत असल्याने रुग्णांना पर्यायच उरत नाही. परिणामी स्पर्धात्मक दरात उपलब्ध होऊ शकणारी औषधे अधिक किंमतीत विकली जात असल्याचा आरोप होत आहे.
जेनरिक औषधांकडे दुर्लक्ष का?
केंद्र आणि राज्य शासन सातत्याने जेनरिक औषधांचा वापर वाढविण्यावर भर देत आहे. जेनरिक औषधे स्वस्त आणि प्रभावी असल्याचे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे. तरीही अनेक खाजगी रुग्णालयांमध्ये विशिष्ट ब्रँडची औषधेच लिहून दिली जात असल्याची तक्रार वारंवार समोर येत असते.
स्वतंत्र मेडिकल चालकांच्या मते, जेनरिक आणि इथिकल औषधांचा व्यवसाय करणाऱ्या हजारो विक्रेत्यांवर यामुळे अन्याय होत आहे. बाजारात कमी किंमतीत उपलब्ध असलेली औषधे रुग्णांना मिळू शकत नाहीत. काही ठिकाणी विशिष्ट कंपन्यांची उत्पादने मोठ्या प्रमाणात वापरण्यात येत असल्याने औषध क्षेत्रातील मुक्त स्पर्धेलाही धक्का बसत असल्याचे सांगितले जाते.
रुग्णांच्या आर्थिक शोषणाचा आरोप
आज सर्वसामान्य नागरिक आधीच महागाई, बेरोजगारी आणि आर्थिक संकटाशी झुंज देत आहे. अशा परिस्थितीत एखादा व्यक्ती आजारी पडल्यास त्याच्या कुटुंबावर मोठा आर्थिक भार पडतो. अनेक रुग्णालयांमध्ये उपचारापेक्षा औषधांचे बिल अधिक असल्याच्या तक्रारी सातत्याने पुढे येत आहेत.
रुग्णालयात दाखल झालेल्या रुग्णांच्या नातेवाईकांना बाहेरून औषधे खरेदी करण्याची परवानगी नसणे, विशिष्ट मेडिकलमधूनच औषधे घेण्याचा दबाव, तसेच बिलामधील पारदर्शकतेचा अभाव यामुळे आर्थिक शोषण होत असल्याचा आरोप नागरिक संघटनांकडून केला जात आहे.
आरोग्य सेवा ही समाजसेवा आहे की नफेखोरीचा उद्योग, असा प्रश्न आता सर्वसामान्य जनता विचारू लागली आहे.
फार्मासिस्टचे शिक्षण आणि वास्तव
डी.फार्म, बी.फार्म आणि एम.फार्म केलेले विद्यार्थी वर्षानुवर्षे शिक्षण घेतात. औषधांचे ज्ञान, रुग्ण सुरक्षितता, औषधांचे दुष्परिणाम आणि योग्य वापर याबाबत त्यांना विशेष प्रशिक्षण दिले जाते. परंतु स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याची संधी कमी होत चालल्याने अनेक युवकांना कमी पगाराच्या नोकऱ्यांवर समाधान मानावे लागत आहे.
एका बाजूला शासन युवकांना रोजगार निर्मितीसाठी प्रोत्साहन देत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला मोठ्या रुग्णालयांतील मेडिकल स्टोअर्समुळे स्वतंत्र व्यवसायिकांना टिकून राहणे कठीण होत असल्याची भावना फार्मसी क्षेत्रात वाढत आहे.
शासनाने हस्तक्षेप करण्याची गरज
औषध विक्री आणि आरोग्य सेवा क्षेत्रात पारदर्शकता राखण्यासाठी शासनाने कठोर नियम लागू करण्याची मागणी आता जोर धरू लागली आहे. रुग्णांना कोणत्याही मेडिकलमधून औषधे खरेदी करण्याचे स्वातंत्र्य असावे, डॉक्टरांनी जेनरिक नावाने औषधे लिहावीत, औषधांच्या किंमतींची माहिती सार्वजनिक करावी आणि रुग्णालयांतील मेडिकल स्टोअर्सच्या व्यवहारांची नियमित चौकशी व्हावी, अशा मागण्या पुढे येत आहेत.
याशिवाय स्वतंत्र मेडिकल व्यावसायिकांचे संरक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र धोरण आखण्याची आवश्यकता असल्याचेही अनेकांचे मत आहे.
आरोग्य सेवा की आर्थिक साम्राज्य?
आरोग्य क्षेत्र हे जनतेच्या विश्वासावर उभे आहे. डॉक्टरांना समाजात देवदूताचे स्थान दिले जाते. परंतु काही ठिकाणी जर उपचारासोबत औषध विक्रीचाही आर्थिक व्यवहार जोडला जात असेल, तर हितसंबंधांचा संघर्ष निर्माण होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
आज प्रश्न फक्त मेडिकल व्यवसायिकांच्या नुकसानाचा नाही. प्रश्न आहे तो रुग्णांच्या हक्कांचा, औषधांच्या योग्य किंमतींचा आणि आरोग्य व्यवस्थेतील पारदर्शकतेचा.
जर खरोखरच काही रुग्णालयांमध्ये औषध विक्रीच्या माध्यमातून रुग्णांची आर्थिक पिळवणूक होत असेल, तर त्याची सखोल चौकशी होणे गरजेचे आहे. अन्यथा उद्या स्वतंत्र मेडिकल व्यवसाय संपुष्टात येईल आणि औषध पुरवठा काही मोजक्या संस्थांच्या ताब्यात जाईल.
रुग्णालये ही उपचाराची केंद्रे राहतील की औषध विक्रीची बाजारपेठ बनतील, हा प्रश्न आता शासन, प्रशासन आणि समाजाने गांभीर्याने विचारात घेण्याची वेळ आली आहे
