मुरैना : हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्टच्या वाढत्या घटनांमुळे ‘सीपीआर’ (Cardiopulmonary Resuscitation) या जीव वाचवणाऱ्या तंत्राची जागरूकता वाढत आहे. मात्र, योग्य माहिती आणि प्रशिक्षणाशिवाय दिलेला सीपीआर धोकादायक ठरू शकतो. मध्य प्रदेशातील मुरैना जिल्ह्यात घडलेल्या एका घटनेने याची प्रचिती दिली आहे.
मुरैना जिल्ह्यातील कैलारस परिसरात राहणाऱ्या 41 वर्षीय शिक्षिका ललिता धाकड यांना कडक उन्हामुळे अचानक चक्कर आली आणि त्या स्कूटरवरून रस्त्यावर कोसळल्या. त्यांना बेशुद्ध पाहून मदतीसाठी धावलेल्या दोन तरुणांनी हार्ट अटॅक आल्याचा समज करून तातडीने सीपीआर देण्यास सुरुवात केली.
इतकेच नव्हे तर रुग्णालयात नेतानाही त्यांनी सतत सीपीआर सुरू ठेवला. मात्र, रुग्णालयात तपासणी केल्यानंतर डॉक्टरांनी स्पष्ट केले की, ललिता धाकड यांना हार्ट अटॅक आलेला नव्हता. त्या केवळ तीव्र उष्णतेमुळे बेशुद्ध पडल्या होत्या.
उपचारानंतर त्यांना शुद्ध आली, मात्र छातीत तीव्र वेदना जाणवत असल्याने एक्स-रे करण्यात आला. तपासणीत चुकीच्या आणि दीर्घकाळ दिलेल्या सीपीआरमुळे त्यांच्या दोन बरगड्या तुटल्याचे समोर आले.
सीपीआर नेमका कधी द्यावा?
प्रसिद्ध हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. टी. एस. क्लेर यांच्या मते, सीपीआर हे केवळ विशिष्ट परिस्थितीतच द्यावे. योग्य पद्धतीने दिलेल्या सीपीआरमध्येही काही वेळा बरगड्या तुटू शकतात, मात्र चुकीच्या तंत्रामुळे गंभीर दुखापतीचा धोका वाढतो.
सीपीआर देण्याची गरज प्रामुख्याने पुढील परिस्थितीत असते:
- व्यक्ती पूर्णपणे बेशुद्ध असेल.
- श्वासोच्छ्वास पूर्णपणे बंद झाला असेल.
- नाडी (Pulse) लागत नसेल.
- कार्डियाक अरेस्ट झाल्याची शक्यता असेल.
या परिस्थितीत सीपीआर देऊ नका
तज्ज्ञांच्या मते, खालील परिस्थितीत सीपीआर देणे टाळावे:
- व्यक्तीला केवळ चक्कर आली असेल.
- व्यक्ती बेशुद्ध असली तरी तिचा श्वास सुरू असेल.
- हीट स्ट्रोक, कमी रक्तदाब (Low BP), अशक्तपणा किंवा उष्माघातामुळे व्यक्ती कोसळली असेल.
- नाडी आणि श्वास सुरू असतील.
हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्टमधील फरक समजून घ्या
अनेकदा हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्ट यामध्ये गल्लत होते.
हार्ट अटॅक म्हणजे हृदयाकडे जाणाऱ्या रक्तपुरवठ्यात अडथळा निर्माण होणे. अशावेळी व्यक्ती शुद्धीवर असू शकते आणि तिचा श्वास सुरू असतो. प्रत्येक हार्ट अटॅकमध्ये सीपीआरची आवश्यकता असतेच असे नाही.
तर कार्डियाक अरेस्ट म्हणजे हृदयाचे ठोके अचानक बंद पडणे. अशा वेळी व्यक्ती बेशुद्ध होते, श्वास थांबतो आणि तातडीने सीपीआर सुरू करणे अत्यावश्यक ठरते.
तज्ज्ञांचा सल्ला
सीपीआर हे जीव वाचवणारे प्रभावी तंत्र असले तरी ते योग्य प्रशिक्षण आणि योग्य परिस्थितीतच वापरणे गरजेचे आहे. शंका असल्यास त्वरित आपत्कालीन वैद्यकीय मदत बोलवावी आणि प्रशिक्षित व्यक्तीच्या मार्गदर्शनाखालीच सीपीआर द्यावा. अर्धवट माहितीच्या आधारे केलेला प्रयत्न काही वेळा रुग्णासाठी अधिक घातक ठरू शकतो.
