विष्णु गायकवाड गेवराई तालुका प्रतिनीधी: ” स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच . ” या एका घोषणेने लाखो भारतीयांच्या मनामध्ये स्वातंत्र्याची ज्योत चेतवणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक . भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात महात्मा गांधींच्या जनआंदोलनापूर्वी जनतेला संघटित करून ब्रिटिश सत्तेला उघडपणे आव्हान देणारे पहिले राष्ट्रीय नेते म्हणून लोकमान्य टिळक यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते . त्यांच्या विचारांनी भारतीय राजकारणाला नवे वळण दिले , तर त्यांच्या कार्याने राष्ट्रवादाला लोकचळवळीचे स्वरूप प्राप्त करून दिले .
२३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी येथे जन्मलेल्या बाळ गंगाधर टिळक यांचे वडील गंगाधर रामचंद्र टिळक हे संस्कृतचे विद्वान शिक्षक होते . लहानपणापासूनच टिळक यांच्यामध्ये अभ्यासू वृत्ती , तर्कशक्ती , स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची जिद्द होती . पुण्यातील डेक्कन कॉलेजमधून त्यांनी गणित विषयात पदवी घेतली . त्यानंतर त्यांनी कायद्याचे शिक्षण पूर्ण केले . शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी केवळ नोकरीचा मार्ग स्वीकारला नाही , तर समाजपरिवर्तनासाठी शिक्षण आणि पत्रकारिता या दोन प्रभावी माध्यमांची निवड केली .
१८८० मध्ये गोपाळ गणेश आगरकर , विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांच्यासह त्यांनी न्यू इंग्लिश स्कूल ची स्थापना केली . पुढे डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी स्थापन करून भारतीय मुलांना राष्ट्रीय विचारांचे शिक्षण मिळावे यासाठी त्यांनी कार्य केले . शिक्षण हे केवळ रोजगाराचे साधन नसून राष्ट्रनिर्मितीचे प्रभावी माध्यम आहे , ही त्यांची ठाम भूमिका होती .
पत्रकारितेच्या माध्यमातून जनजागृती करण्यासाठी त्यांनी ‘ केसरी ‘ ( मराठी ) आणि ‘ मराठा ‘ ( इंग्रजी ) ही वृत्तपत्रे सुरू केली . या वृत्तपत्रांमधून ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक धोरणांवर त्यांनी कठोर टीका केली . शासनाच्या दडपशाहीला न घाबरता त्यांनी निर्भीडपणे सत्य मांडले . त्यांच्या लेखणीमध्ये विद्वत्ता , तर्कशक्ती आणि राष्ट्रप्रेम यांचा विलक्षण संगम होता . त्यामुळे ब्रिटिश सरकार त्यांच्याकडे संशयाने पाहू लागले .
भारतीय समाजाला संघटित करण्यासाठी लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंती उत्सव सुरू केले . धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून राष्ट्रीय एकात्मता निर्माण करण्याची ही कल्पना त्या काळात अत्यंत क्रांतिकारक होती . सार्वजनिक गणेशोत्सवातून समाजातील सर्व स्तरातील लोक एकत्र आले , तर शिवजयंती उत्सवातून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची प्रेरणा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचली . या दोन्ही उपक्रमांनी स्वातंत्र्यलढ्याला सामाजिक आधार मिळाला .
१८९६ च्या दुष्काळात आणि १८९७ च्या प्लेगच्या संकटात लोकमान्य टिळक जनतेच्या मदतीसाठी रस्त्यावर उतरले . ब्रिटिश प्रशासनाच्या निष्क्रियतेवर त्यांनी कठोर टीका केली . प्लेग आयुक्त रँड यांच्या हत्येनंतर त्यांच्या लेखनामुळे त्यांच्यावर राजद्रोहाचा आरोप ठेवण्यात आला आणि त्यांना कारावासाची शिक्षा झाली . परंतु तुरुंगवासाने त्यांचे मनोधैर्य खचले नाही . उलट त्यांची लोकप्रियता अधिक वाढली . १९०५ मध्ये बंगालच्या फाळणीविरोधातील स्वदेशी आंदोलनात टिळक अग्रभागी होते . स्वदेशीचा स्वीकार , विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार , राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज्याची मागणी या चार सूत्रांवर त्यांनी संपूर्ण देशाला एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला . त्यांच्या विचारांमुळे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये जहाल विचारसरणी उदयास आली . लाला लजपतराय आणि बिपिनचंद्र पाल यांच्यासह ” लाल – बाल – पाल ” ही त्रयी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणादायी शक्ती बनली .
१९०८ मध्ये त्यांच्यावर पुन्हा राजद्रोहाचा खटला भरून त्यांना मंडाले ( बर्मा ) येथे सहा वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा झाली . या काळात त्यांनी जगप्रसिद्ध ‘ श्रीमद्भगवद्गीता रहस्य ‘ हा ग्रंथ लिहिला . गीतेतील कर्मयोगाचा त्यांनी राष्ट्रसेवेशी संबंध जोडला . कर्म , कर्तव्य आणि राष्ट्रनिष्ठा यांचा त्यांनी अत्यंत प्रभावी विचार मांडला . आजही हा ग्रंथ भारतीय तत्त्वज्ञानातील महत्त्वपूर्ण साहित्य मानला जातो . कारावासातून सुटल्यानंतर त्यांनी होमरूल लीग ची स्थापना करून भारताला स्वराज्य मिळावे यासाठी देशव्यापी जनआंदोलन उभारले . त्यांच्या सभांना प्रचंड प्रतिसाद मिळत होता . सामान्य नागरिकांमध्ये स्वातंत्र्याची जाणीव निर्माण करण्यात त्यांचा सिंहाचा वाटा होता . ” स्वराज्य ” हा शब्द त्यांनी केवळ राजकीय घोषणेत मर्यादित ठेवला नाही , तर तो प्रत्येक भारतीयाच्या स्वाभिमानाशी जोडला .
लोकमान्य टिळक हे केवळ राजकीय नेते नव्हते . ते अभ्यासक , गणितज्ञ , संस्कृत पंडित , तत्त्वज्ञ , समाजसुधारक आणि प्रभावी संघटक होते . त्यांनी भारतीय संस्कृतीचा अभिमान जागृत केला आणि आधुनिक राष्ट्रवादाची मजबूत पायाभरणी केली . त्यांचे विचार पुढे महात्मा गांधी , नेताजी सुभाषचंद्र बोस , स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि अनेक राष्ट्रीय नेत्यांना प्रेरणा देणारे ठरले . १ ऑगस्ट १९२० रोजी लोकमान्य टिळकांचे निधन झाले . त्यांच्या अंत्ययात्रेला लाखो नागरिक स्वयंस्फूर्तीने उपस्थित राहिले . एका व्यक्तीच्या निधनाने संपूर्ण राष्ट्र दुःखी झाले , अशी ती ऐतिहासिक घटना होती . महात्मा गांधींनी त्यांना ” आधुनिक भारताचे शिल्पकार ” म्हटले , तर पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी ” भारतीय क्रांतीचे जनक ” अशी त्यांची गौरवपूर्ण ओळख करून दिली .
आज भारत स्वतंत्र आहे . लोकशाही व्यवस्था बळकट झाली आहे . विज्ञान , तंत्रज्ञान आणि अर्थव्यवस्थेमध्ये देशाने मोठी झेप घेतली आहे . तरीही राष्ट्रप्रेम , स्वाभिमान , शिक्षणाचे महत्त्व , स्वदेशीचा आग्रह , लोकसंघटन आणि कर्तव्यनिष्ठा हे लोकमान्य टिळकांचे विचार आजही तितकेच प्रेरणादायी आहेत . स्वातंत्र्य ही केवळ राजकीय संकल्पना नसून सामाजिक जबाबदारी आहे , हे त्यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्यातून सिद्ध केले . म्हणूनच लोकमान्य टिळक हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे केवळ एक नेते नव्हते , तर ते भारतीय राष्ट्रचेतनेचे अमर दीपस्तंभ होते .
चंद्रकांत सरस्वती प्रकाश शेळके
तहसीलदार, बीड
