गेवराई तालुका :(प्रतिनीधी विष्णु गायकवाड) ९ ऑगस्ट १९४२ हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील केवळ एक दिवस नाही , तर तो भारतीय जनतेच्या सामूहिक निर्धाराचा , त्यागाचा आणि स्वातंत्र्याच्या अदम्य इच्छाशक्तीचा ज्वलंत अध्याय आहे . मुंबईतील गोवालिया टँक मैदानावर ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी अखिल भारतीय काँग्रेस समितीने भारत छोडो आंदोलनाचा ठराव स्वीकारला आणि महात्मा गांधींनी ब्रिटिश सत्तेला भारतातून निघून जाण्याचे आवाहन करत ‘करो या मरो’चा निर्धार देशासमोर ठेवला . दुसऱ्याच दिवशी ९ ऑगस्टला महात्मा गांधी , जवाहरलाल नेहरू , सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यासह अनेक प्रमुख नेत्यांना अटक करण्यात आली . ब्रिटिश सत्तेला वाटले की नेतृत्वाला तुरुंगात डांबले की आंदोलनाची धार बोथट होईल ; मात्र घडले उलटेच . नेते तुरुंगात गेले , पण देशच आंदोलनाचा नेता बनला . गावागावांत , शहराशहरांत , शाळा – महाविद्यालयांत आणि सामान्य नागरिकांच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्वाला अधिक प्रखर झाली . म्हणूनच ९ ऑगस्ट हा दिवस भारतीय स्वातंत्र्याच्या अंतिम लढ्याची एक निर्णायक ठिणगी म्हणून स्मरणात राहिला आहे .
भारत छोडो आंदोलनाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे ते काही मोजक्या नेत्यांपुरते मर्यादित राहिले नाही . विद्यार्थी , कामगार , शेतकरी , महिला , शिक्षक , तरुण आणि सामान्य नागरिक या सर्वांनी या लढ्यात सहभाग घेतला . अरुणा आसफ अली यांनी गोवालिया टँक मैदानावर तिरंगा फडकावून धैर्याचे प्रतीक निर्माण केले , तर उषा मेहता यांनी भूमिगत काँग्रेस रेडिओच्या माध्यमातून आंदोलनाचा आवाज जनतेपर्यंत पोहोचवला . जयप्रकाश नारायण , राम मनोहर लोहिया , सुचेता कृपलानी यांच्यासह अनेकांनी भूमिगत चळवळीला बळ दिले . महाराष्ट्रातही या आंदोलनाची ज्वाला तीव्र होती . सातारा जिल्ह्यात उभे राहिलेले प्रतिसरकार हे जनतेच्या स्वराज्याच्या आकांक्षेचे प्रभावी उदाहरण ठरले . या संपूर्ण संघर्षातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली , ती म्हणजे स्वातंत्र्याची इच्छा ही कोणत्याही सत्तेच्या दडपशाहीने कायमची दाबता येत नाही . क्रांती केवळ मोठ्या शहरांमध्ये होत नाही ; ती गावच्या पारावर , शेताच्या बांधावर , विद्यार्थ्यांच्या मनात आणि सामान्य माणसाच्या निर्धारातही जन्म घेते .
महाराष्ट्र आणि मराठवाड्याच्या संदर्भात ऑगस्ट क्रांतीचे स्मरण करताना स्थानिक इतिहासाकडेही गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे . स्वातंत्र्यलढा , सामाजिक जागृती , शिक्षणाचा प्रसार , हैदराबाद मुक्तिसंग्राम आणि लोकशाहीच्या मूल्यांसाठी झालेला संघर्ष या सर्वांचा या प्रदेशाच्या जडणघडणीत मोठा वाटा आहे . बीडसारख्या जिल्ह्यातील स्वातंत्र्यसैनिकांच्या आणि समाजजागृती करणाऱ्या व्यक्तींच्या स्मृती आज अधिक काळजीपूर्वक जतन करण्याची गरज आहे . एखाद्या गावातील जुने घर , एखाद्या कुटुंबाकडे जपलेले पत्र , एखादे प्रमाणपत्र , एखादी जुनी छायाचित्रे किंवा एखाद्या ज्येष्ठ नागरिकाच्या स्मरणातील घटना ही देखील इतिहासाची अमूल्य साधने आहेत . प्रत्येक तालुक्याचा आणि प्रत्येक गावाचा स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग शोधून तो नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे . इतिहास केवळ पुस्तकांच्या पानांमध्ये नसतो ; तो आपल्या गावाच्या मातीमध्ये , आपल्या घराच्या आठवणींमध्ये आणि आपल्या पूर्वजांच्या त्यागामध्येही जिवंत असतो .
आज आपण स्वतंत्र भारतात जगत आहोत . आपल्याला मतदानाचा अधिकार आहे , अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आहे , शिक्षणाची संधी आहे आणि आपल्या भवितव्याचा निर्णय घेण्याची लोकशाही व्यवस्था आहे . मात्र स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ अधिकार नव्हे , तर त्यासोबत कर्तव्याची जाणीवही आहे . १९४२ मध्ये ‘करो या मरो’ची हाक परकीय सत्तेविरुद्धच्या संघर्षासाठी होती ; आज त्या भावनेचा अर्थ वेगळ्या स्वरूपात समजून घेण्याची गरज आहे . अज्ञानाविरुद्ध लढणे , भ्रष्टाचाराविरुद्ध आवाज उठवणे , सामाजिक विषमता कमी करणे , पर्यावरणाचे रक्षण करणे , अंधश्रद्धेला प्रश्न विचारणे , संविधानिक मूल्यांचा आदर करणे आणि समाजात बंधुभाव वाढवणे ही आजच्या नागरिकांची राष्ट्रसेवा आहे . स्वातंत्र्यसैनिकांनी परकीय सत्तेविरुद्ध संघर्ष केला ; आज आपली जबाबदारी देशाच्या अंतर्गत अडचणींवर मात करण्याची आहे . त्यामुळे ऑगस्ट क्रांतीचा संदेश केवळ इतिहासाचा विषय न राहता वर्तमानातील नागरिकांच्या कृतीचा आधार बनला पाहिजे .
वेगाने बदलणाऱ्या डिजिटल युगात माहिती सहज उपलब्ध झाली आहे , परंतु इतिहासाची जाणीव निर्माण करणे हे अधिक महत्त्वाचे झाले आहे . एखाद्या स्वातंत्र्यसैनिकाचे नाव इंटरनेटवर वाचणे ही माहिती आहे ; मात्र त्याने का संघर्ष केला , काय गमावले आणि त्याच्या त्यागाचा आजच्या भारताशी काय संबंध आहे हे समजून घेणे म्हणजे इतिहासाची जाणीव . म्हणूनच शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये स्थानिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अधिक महत्त्व दिले पाहिजे . प्रत्येक जिल्ह्यातील स्वातंत्र्यसैनिकांची माहिती संकलित झाली पाहिजे , गावोगावी असलेली स्मारके आणि ऐतिहासिक कागदपत्रे जतन झाली पाहिजेत आणि नव्या पिढीला त्या इतिहासाशी जोडले पाहिजे . आपण आपल्या मुलांना मोठी घरे , आधुनिक शिक्षण आणि तंत्रज्ञान देऊ शकतो ; पण त्यांना स्वातंत्र्याची किंमत आणि संविधानिक मूल्यांची जाणीव दिली नाही , तर आपण त्यांना आपल्या राष्ट्रीय वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग देण्यात अपयशी ठरू . ज्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले आयुष्य पणाला लावले , त्यांच्या भारताला अधिक चांगला बनवण्यासाठी आजची पिढी काय करणार , हा प्रश्न प्रत्येक तरुणाने स्वतःला विचारला पाहिजे .
९ ऑगस्ट १९४२ रोजी पेटलेली ऑगस्ट क्रांतीची ज्योत पुढे १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्याच्या सूर्यप्रकाशात परिवर्तित झाली . त्या प्रकाशामागे असंख्य ज्ञात – अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांचे बलिदान होते . त्यामुळे ऑगस्ट क्रांतीचे स्मरण करताना केवळ इतिहासाचा गौरव करणे पुरेसे नाही ; त्या इतिहासातून वर्तमानाची जबाबदारी स्वीकारणे आवश्यक आहे . स्वातंत्र्यसैनिकांनी आपल्याला स्वतंत्र भारत दिला , आता सुशिक्षित , सुसंस्कृत , समताधिष्ठित , सक्षम , स्वच्छ , संविधाननिष्ठ आणि पर्यावरणपूरक भारत पुढच्या पिढीला देणे ही आपली जबाबदारी आहे . स्वातंत्र्य ही पूर्वजांनी दिलेली केवळ भेट नाही , तर त्यांच्या त्यागातून मिळालेली जबाबदारी आहे . ही जबाबदारी पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे आणि स्वातंत्र्याची ज्योत सदैव तेवत ठेवणे , हीच ऑगस्ट क्रांतीला खरी आदरांजली ठरेल .
चंद्रकांत सरस्वती प्रकाश शेळके
तहसीलदार , बीड
