माणगांव (प्रतिनिधी जहेंद्र मुंढे) :
गेल्या काही वर्षांत आपल्या आजूबाजूच्या लोकांमध्ये एक विचित्र शांतता पसरलेली जाणवते. चेहऱ्यावरच्या हसऱ्या रेषा, साध्या संवादातील सहजपणा आणि चुकीवर आवाज उठवण्याचे नैसर्गिक धैर्य हळूहळू लुप्त होत आहे. जणू प्रत्येक जण कुठल्यातरी अदृश्य गुन्ह्याचा संशयित आहे आणि स्वतःला वाचवण्यासाठी गप्प बसणे हा एकमेव सुरक्षित मार्ग आहे, अशी समजूत त्याच्या मनात पक्की बसली आहे.
आजूबाजूला सगळं आहे — लोक, नाती, संवाद… पण तरीही काहीतरी हरवल्यासारखं वाटतंय.
हसू आहे, पण मनापासून नाही.
संवाद आहेत, पण प्रामाणिक नाहीत.
आणि सत्य दिसत असूनही… आवाज मात्र नाही.
आपण खरंच एवढे घाबरलो आहोत का?
की गप्प राहणं आता आपली सवय झाली आहे?
चुकीला ‘चूक’ म्हणण्याचं धैर्य कमी होत चाललंय,
आणि गप्प राहणं सुरक्षित वाटू लागलंय.
पण या शांततेत हरवतंय ते फक्त मत नाही…
हरवतंय आपलं माणूसपण.
सोयीस्कर राजकारणाने या मानसिकतेला घडवण्यात मोठा हातभार लावला आहे. राजकारण म्हणजे फक्त निवडणुका आणि पक्षसंख्या राहिलेली नाहीत; ते आता लोकांच्या रोजच्या बोलण्यात, त्यांच्या नात्यांत आणि त्यांच्या भीतीत उतरले आहे. काळा-पांढरा इतका पुसट केला आहे की चुकीला विरोध करणे म्हणजे एका बाजूच्या घोषणाबाजीत सामील होणे, आणि गप्प बसणे म्हणजे तटस्थता – अशी खोटी व्याख्या आपल्यावर लादली गेली आहे. त्यातच सोशल मीडियाच्या काचेच्या भिंतीवर एखाद्या मताला विरोध केला, तर अपमान, ट्रोलिंग, धमक्या यांची उदाहरणे सर्वांनीच पाहिली आहेत. त्यामुळे सुरक्षित पर्याय निवडला जातो – “काही बोलूच नको, काही लिहूच नको!”
यात सगळ्यात मोठा बळी ठरतो तो “माणूस” आणि त्याच्यातील “माणुसकी”. माणूसपण म्हणजे फक्त रक्ताचे नाते नाही; तर अनोळखी व्यक्तीबद्दलही किमान न्याय, सहानुभूती आणि सत्याची भावना बाळगणे होय. पण जेव्हा भीतीमुळे माणूस स्वतःची मते गाडून टाकायला शिकतो, तेव्हा तो हळूहळू दोन भागांत विभागला जातो. बाहेरून तो हसतो, मान डोलावतो, समूहाच्या घोषणांना टाळ्या वाजवतो; आणि आतून मात्र तो दिवसेंदिवस बोथट, रिकामा आणि गुन्हेगारासारखा अपराधी वाटू लागतो. कारण मनाच्या कुठल्या तरी कोपऱ्यात त्याला माहीत असते की “मी गप्प राहून चुकीला होकार देतो.”
प्रश्न असा नाही की सगळे लोक वाईट झालेत काय; प्रश्न असा आहे की चांगले लोक स्वतःला किती प्रमाणात गप्प ठेवून बसलेत. परिसरातील लोक एकमेकांना नमस्कार करतात, कार्यक्रमांत भेटतात, कौतुकाची पोस्ट लिहितात, फोटोला लाईक आणि हृदय देतात; पण कोणी दुबळ्या माणसावर अन्याय होताना दिसला, कोणी खोट्या आरोपाला बळी पडला, एखादा आवाज एकटा पडला, तर बहुतांश लोक अदृश्य बनतात. जिव्हाळा, प्रेम, आपुलकी शब्दांत खूप आहेत; पण कृतीत त्यांची उब जाणवणारे प्रसंग मात्र कमी होत चाललेत.
या सगळ्याचा फायदा कोणाला होतो? अगदी थोड्या, पण अत्यंत संघटित आणि निर्भय अशी वृत्ती जोपासलेल्या लोकांना. हे “मूठभर” लोक केवळ राजकारणी असतातच असे नाही; ते कोणत्याही संस्थेत, समाजात किंवा वर्गात असू शकतात. त्यांचे उद्दिष्ट स्पष्ट असते – लोकांना इतके भीतीत, फुटलेल्या गटांत आणि गोंधळात ठेवायचे, की त्यांनी स्वतःच्या हक्कांबद्दल, मूल्यांबद्दल आणि प्रश्नांबद्दल विचारच करू नये. गोंधळाच्या या पडद्यामागे मग संसाधनांचे वाटप, संधींचा लंपास, आणि माणसांच्या असहायतेचा व्यवसाय चालू राहतो. आणि आपण, साधे सरळ लोक, आपापल्या छोट्या जगात “सुरक्षित” राहण्याच्या प्रयत्नात त्यांच्या लोभाचे इंधन पुरवत राहतो.
परंतु चित्र संपूर्ण काळोखाचे आहेच असेही नाही. आजही काही लोक स्पष्ट आवाजात “हे चुकीचे आहे” असे सांगण्याचे धैर्य दाखवतात – कधी सोशल मीडियावर, कधी न्यायालयात, कधी कामाच्या ठिकाणी, तर कधी फक्त कुटुंबाच्या जेवणाच्या टेबलावर. हे आवाज क्रांती करतात किंवा नाही, हे वेगळे; पण ते एका वेगळ्या प्रकारची आशा नक्की जन्माला घालतात. कोणत्याही काळात माणुसकीला जिवंत ठेवणारे लोक बहुसंख्य असतातच असे नाही; पण त्यांचे अस्तित्वच इतरांना अंतर्मनात प्रश्न विचारायला भाग पाडते.
मग या अंधःकारातून बाहेर पडण्यासाठी सामान्य माणूस काय करू शकतो? मोठ्या घोषणांची गरज नाही; छोट्या, सरळ कृतींची आवश्यकता आहे. जिथे सत्य माहित आहे तिथे किमान स्वतःसमोर तरी खोटेला मान्यता देऊ नये. भीती वाटली तरी आपल्या जवळच्या लोकांशी मनमोकळेपणाने बोलावे, एकमेकांचा आधार बनावे. जेव्हा शक्य असेल तेव्हा अन्यायग्रस्ताच्या पाठीशी उभे राहावे – किमान शब्दांनी, उपस्थितीने. चुकलेले मान्य करण्याची सवय लावून घ्यावी; कारण जो स्वतःची चूक मान्य करायला शिकतो, त्याला इतरांची चुकी ओळखण्याचे नैतिक धैर्यही मिळते.
माणुसकीचे मोजमाप मोठ्या भाषणांने, मोर्चांनी किंवा घोषणांनी होणार नाही. ती दिसेल त्या क्षणी, जेव्हा एखादा साधा माणूस आपल्या छोट्या जगात असुविधा पत्करूनही योग्य गोष्टीच्या बाजूने उभा राहतो. प्रत्येकाला नायक व्हायची गरज नाही; पण प्रत्येकाने आपल्या अंतरात्म्याशी प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न केला, तर मौनाचा हा अंधःकार हळूहळू कमी होऊ लागेल.
अखेरीस प्रश्न राजकारणाचा नाही, तर माणूस म्हणून आपण कसे जगणार याचा आहे. भीतीच्या सावलीखाली सतत झुकून जगायचे की स्वतःच्या मनातल्या माणूसपणाला जपून, थोडं धैर्य, थोडी संवेदनशीलता आणि थोडा जिव्हाळा घेऊन चालायचे – हा निर्णय आपल्या प्रत्येकाच्या हातात आहे. माणुसकी जिवंत राहिली तर राजकारणाला बदलण्याची ताकद समाजात निर्माण होईल; पण माणुसकीच जर मरण पावली, तर मूठभर लोकांना उरलेल्या सर्वांवर राज्य करणे खूप सोपे होऊन जाईल.
