आषाढी एकादशी : भक्ती , समता आणि विठ्ठलनामाच्या अखंड प्रवाहात न्हाऊन निघणारा महाराष्ट्र

गेवराई (प्रतिनिधी विष्णु गायकवाड):- पहाटेच्या शुभ्र धूसर प्रकाशात आकाशाच्या काठावर सूर्याची पहिली सुवर्णकिरणे अलगद डोकावू लागतात . मंद वाऱ्याच्या झुळुकीने तुळशीचा सुगंध दरवळतो . दवबिंदूंनी नटलेली धरती जणू मोत्यांची शाल पांघरते . दूरवर कुठेतरी टाळांचा मंजुळ नाद ऐकू येतो . त्याला मृदंगाची गंभीर साथ लाभते . ” ज्ञानोबा माऊली तुकाराम ” , ” विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल ” , ” पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल ” या अखंड नामघोषाने अवघा आसमंत दुमदुमून जातो . प्रत्येक पाऊल भक्तीचे होते . प्रत्येक श्वास नामाचा होतो . प्रत्येक हृदय विठ्ठलमय होते . अशा या दिव्य वातावरणात महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनातील सर्वात मोठा सोहळा उगवतो — आषाढी एकादशी . हा केवळ एक धार्मिक उत्सव नाही . तो संतांच्या विचारांचा अखंड प्रवाह आहे . तो भक्तीचा महासागर आहे . तो समतेचा संदेश आहे . तो माणुसकीच्या मूल्यांचा जिवंत उत्सव आहे . शेकडो वर्षांपासून लाखो वारकरी आपल्या विठुरायाच्या दर्शनासाठी पायी चालत पंढरपूरची वाट धरतात . त्यांच्या पायातील फोड हे त्यांचे अलंकार असतात .
कपाळावरील गंध ही त्यांची ओळख असते . खांद्यावरील भगवी पताका ही त्यांची श्रद्धा असते . आणि ओठांवरील विठ्ठलनाम हेच त्यांचे जीवन असते . या दिवशी पंढरपूर म्हणजे भक्तीचे धाम बनते . चंद्रभागेच्या प्रत्येक लाटेत अभंगांचा स्वर दुमदुमत असतो . विठ्ठल मंदिराच्या प्रत्येक दगडातून संतविचारांचे तेज झळकत असते . वारकऱ्यांच्या प्रत्येक पावलातून प्रेम , समर्पण आणि आत्मानंदाचा सुगंध दरवळत असतो .
वारी ही केवळ चालण्याची परंपरा नाही . ती जीवन समजून घेण्याची साधना आहे . ती अहंकार विसर्जित करून ईश्वराशी एकरूप होण्याचा मार्ग आहे . संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित केला . संत तुकाराम महाराजांनी अभंगातून समाजाला सत्य , प्रेम आणि परमार्थाची दिशा दिली . संत नामदेवांनी विठ्ठलाला मित्र मानले . संत एकनाथांनी समतेचा ध्वज उंचावला . संत चोखामेळा यांनी भक्तीला जातीच्या चौकटीत अडकवता येत नाही , हे सिद्ध केले . संत जनाबाई यांनी दैनंदिन श्रमालाही विठ्ठलसेवा मानली . संत सावता माळी यांनी शेतात विठ्ठल पाहिला . संत गोरा कुंभार यांनी मातीमध्ये परमेश्वर अनुभवला . संत सेना महाराजांनी सेवेमध्ये ईश्वर शोधला . ही संतांची परंपरा महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचे अमूल्य वैभव आहे . वारीमध्ये श्रीमंत आणि गरीब यांच्यात भेद नाही . जात नाही . धर्म नाही . उच्च – नीच नाही . सर्वजण एकाच रांगेत चालतात . एकाच पंगतीत भोजन करतात . एकाच विठ्ठलाचे नाम घेतात . ही समतेची चालती – बोलती शाळा आहे . येथे माणूस त्याच्या पदाने नाही , तर भक्तीने मोठा ठरतो . येथे संपत्तीपेक्षा श्रद्धा मोठी असते . येथे अहंकाराला स्थान नसते . म्हणूनच वारी हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक ऐक्याचा आणि मानवतेचा सर्वोच्च उत्सव मानला जातो . चालता चालता वारकरी एकमेकांना आधार देतो . थकलेल्याला हात देतो . भुकेल्याला घास देतो . तहानलेल्याला पाणी देतो . आजारी पडलेल्याची सेवा करतो . हीच खरी विठ्ठलभक्ती आहे . संतांनी सांगितलेली ” जे का रंजले गांजले ” ही शिकवण प्रत्यक्ष वारीमध्ये अनुभवायला मिळते .
आषाढी एकादशी आपल्याला भक्तीचा खरा अर्थ शिकवते . उपवास म्हणजे केवळ अन्नाचा त्याग नव्हे . तो मनातील राग , द्वेष , मत्सर , लोभ आणि अहंकार यांचा त्याग आहे . विठ्ठलाच्या चरणी नतमस्तक होताना माणूस स्वतःचे दोष ओळखतो . आपल्या चुका स्वीकारतो . क्षमा मागतो . नव्याने जगण्याचा संकल्प करतो . विठ्ठल हा भक्ताच्या प्रेमासाठी विटेवर उभा राहिलेला करुणासागर आहे . तो राजाचा देव नाही , तो रंजल्या – गांजल्यांचा आधार आहे . तो कष्टकऱ्याचा मित्र आहे . शेतकऱ्याच्या घामाचा साक्षीदार आहे . आईच्या मायेचा स्पर्श आहे . वडिलांच्या आधाराचा विश्वास आहे . म्हणूनच विठ्ठल हा प्रत्येकाच्या मनातील देव आहे . मंदिरात उभ्या असलेल्या त्या सावळ्या मूर्तीमध्ये भक्ताला स्वतःचे संपूर्ण आयुष्य दिसते . मंदिराच्या कळसाचे दर्शन होताच वारकऱ्यांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू दाटतात . कित्येक दिवसांची पायपीट , ऊन , पाऊस , वारा , थकवा एका क्षणात नाहीसा होतो . ” सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी ” या संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगाचा अर्थ त्या क्षणी प्रत्येक भक्त अनुभवत असतो . चंद्रभागेच्या पवित्र जलात स्नान करून भक्त जणू आपल्या मनातील मलिनता धुऊन टाकतो . त्यानंतर विठ्ठलाच्या दर्शनाने त्याचे जीवन धन्य झाल्याची भावना त्याच्या अंतःकरणात फुलते . त्या क्षणी शब्द अपुरे पडतात . डोळे बोलतात . अश्रू बोलतात . आणि भक्त व विठ्ठल यांच्यातील प्रेमाचा संवाद सुरू होतो .
आजच्या विज्ञानयुगात , धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात आषाढी एकादशीचे महत्त्व अधिक वाढले आहे . पैसा वाढला , पण समाधान कमी झाले . घरे मोठी झाली , पण मने लहान झाली . साधने वाढली , पण साधना कमी झाली . संवादाची साधने वाढली , पण मनातील संवाद हरवला . अशा वेळी वारी आपल्याला पुन्हा माणूस बनवते . ती संयम शिकवते . शिस्त शिकवते . सहकार्य शिकवते . पर्यावरण संवर्धन शिकवते . सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देते . लाखो वारकरी कोणत्याही तक्रारीशिवाय शेकडो किलोमीटर चालतात . कोणालाही त्रास न देता , कोणाकडून काही अपेक्षा न ठेवता फक्त विठ्ठलनामाचा जप करीत पुढे जात राहतात . ही चिकाटी , ही श्रद्धा आणि ही सामूहिक शिस्त जगासाठी आदर्श आहे . वारकऱ्यांच्या सेवेसाठी पोलीस , महसूल , आरोग्य , सार्वजनिक बांधकाम , ग्रामपंचायती , नगरपालिका , स्वयंसेवी संस्था आणि हजारो सेवाभावी हात दिवस – रात्र कार्यरत असतात . ही सेवा म्हणजेच विठ्ठलाची पूजा आहे . कारण संतांनी सांगितले आहे की , ” जनसेवा हीच ईश्वरसेवा . ”
समाजासाठी केलेले प्रत्येक चांगले कार्य विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण केलेल्या फुलासारखे पवित्र असते . म्हणूनच आषाढी एकादशी हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून सामाजिक बांधिलकीची आठवण करून देणारा प्रेरणादायी दिवस आहे .
आज या पवित्र आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने आपण प्रत्येकाने आपल्या अंतःकरणात भक्तीचा दिवा प्रज्वलित करूया . मनातील कटुता दूर करूया . द्वेषाऐवजी प्रेम पेरूया . मत्सराऐवजी मैत्री वाढवूया . गरजूंना मदतीचा हात देऊया . पर्यावरणाचे रक्षण करूया . आपल्या कर्तव्याला पूजा मानूया . प्रत्येक माणसामध्ये विठ्ठलाचे रूप पाहूया . संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पसायदानातील विश्वकल्याणाची भावना आणि संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगातील मानवतेचा संदेश आपल्या जीवनात उतरवूया . विठ्ठल हा केवळ पंढरपूरच्या मंदिरात नाही . तो प्रत्येक श्रमिकाच्या घामात आहे . प्रत्येक आईच्या मायेच्या स्पर्शात आहे . प्रत्येक शेतकऱ्याच्या कष्टात आहे . प्रत्येक सैनिकाच्या शौर्यात आहे . प्रत्येक सेवाभावी हातात आहे . प्रत्येक प्रामाणिक कर्तव्यात आहे . ज्या दिवशी आपण प्रत्येक जीवामध्ये विठ्ठलाचे दर्शन घेऊ , त्या दिवशी खरी आषाढी एकादशी साजरी होईल . चला , आज पुन्हा एकदा अंतःकरणापासून म्हणूया — ” पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल . श्री ज्ञानदेव तुकाराम . विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल . ” श्री विठ्ठल – रखुमाई यांच्या चरणी हीच प्रार्थना — सर्वांच्या जीवनात सुख , शांती , समृद्धी , निरोगी आरोग्य , भक्तिभाव आणि मानवतेचा अखंड प्रकाश नांदो . महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचा हा दिव्य वारसा युगानुयुगे असा अखंड प्रवाहित राहो . प्रत्येक घरात नामाचा गजर घुमो . प्रत्येक अंतःकरण विठ्ठलमय होवो . आणि प्रत्येक दिवस भक्ती , सेवा , समता आणि प्रेमाच्या तेजाने उजळून निघो.