निलेश ठाकरे
महाराष्ट्र स्टेट हेड
टाईम्स ऑफ महाराष्ट्र नेशनल न्युज
भारत हा जगातील सर्वात मोठा लोकशाही देश आहे. जगातील सर्वाधिक तरुण लोकसंख्या आपल्या देशात आहे. पण हा एक मोठा विरोधाभास आहे की, देशात तरुणांची संख्या वाढत असताना राजकारण मात्र दिवसेंदिवस काही घराण्यांच्या ताब्यात जात आहे. लोकशाहीचा अर्थ जनतेच्या प्रतिनिधींनी देश चालवणे असा असला, तरी आजची वस्तुस्थिती अशी आहे की अनेक राजकीय पक्ष हे लोकशाहीपेक्षा घराणेशाहीचे अड्डे बनले आहेत.
गेल्या जवळपास तीस वर्षांच्या राजकारणाकडे बारकाईने पाहिले, तर एक प्रश्न सातत्याने डोळ्यासमोर उभा राहतो—देशासाठी स्वतःच्या कर्तृत्वावर उभा राहिलेला अ-राजकीय तरुण नेता किती निर्माण झाला?
उत्तर अत्यंत निराशाजनक आहे.
आज जे अनेक तरुण चेहरे देशाच्या राजकारणात दिसतात, त्यांच्यापैकी बहुतांश जण हे आधीपासूनच राजकीय घराण्यांत जन्मलेले आहेत. त्यांना पक्षाचे पद, निवडणुकीचे तिकीट, प्रचारयंत्रणा आणि सत्तेचा मार्ग हा जन्मतःच उपलब्ध असतो. सामान्य कुटुंबातील एखादा बुद्धिमान, प्रामाणिक आणि संघर्षशील तरुण मात्र पक्षाच्या कार्यालयात झेंडे उचलण्यात, सभा भरवण्यात आणि सोशल मीडियावर प्रचार करण्यात आयुष्य घालवतो. त्याला नेतृत्वाची संधी मिळत नाही; कारण त्याच्याकडे “आडनाव” नसते.
हीच आजच्या भारतीय राजकारणाची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.
लोकशाहीत नेतृत्व हे जनतेतून निर्माण व्हायला हवे. संघर्षातून, समाजकार्यातून, विचारांतून आणि कर्तृत्वातून नेता घडायला हवा. पण आज अनेक पक्षांमध्ये नेतृत्वाचा निकष हा क्षमता नसून वारसा झाला आहे. पक्षातील हजारो कार्यकर्ते आयुष्यभर निष्ठेने काम करतात; पण शेवटी पक्षाचे नेतृत्व पुन्हा त्याच घराण्याकडे जाते.
यामुळे तरुणांच्या मनात राजकारणाबद्दल प्रचंड निराशा निर्माण होत आहे. अनेक सक्षम युवक आणि युवती समाजासाठी काम करू इच्छितात; पण त्यांना संधीच मिळत नाही. परिणामी, राजकारण हे सामान्य माणसासाठी नसून काही मोजक्या कुटुंबांसाठी राखीव क्षेत्र असल्याची भावना अधिक बळकट होत आहे.
देशात अनेक तरुणांनी प्रशासन, उद्योग, विज्ञान, क्रीडा, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक क्षेत्रात जागतिक स्तरावर यश मिळवले. मग राजकारणातच सामान्य तरुणांना नेतृत्वाची संधी का मिळू नये?
हा प्रश्न प्रत्येक पक्षाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.
भारतीय राजकारणात काही व्यक्तींनी पारंपरिक राजकीय घराण्याबाहेरून पुढे येत स्वतःची ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. उदाहरणार्थ, अरविंद केजरीवाल यांनी सामाजिक चळवळ आणि भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलनातून राजकारणात प्रवेश केला आणि दिल्लीच्या राजकारणात महत्त्वाचे स्थान मिळवले. त्याचप्रमाणे अँड. चंद्रशेखर आझाद यांनी सामाजिक चळवळ, भीम आर्मी आणि आझाद समाज पक्षाच्या माध्यमातून स्वतःचा राजकीय प्रवास उभा केला आणि लोकसभेत प्रवेश मिळवला. या उदाहरणांमधून एवढेच स्पष्ट होते की समाजातील चळवळींतूनही नेतृत्व तयार होऊ शकते.
तसेच काही राज्यांमध्ये सार्वजनिक लोकप्रियतेच्या बळावर नवीन राजकीय पक्ष उदयास येण्याची उदाहरणे दिसतात. मात्र, कोणत्याही नव्या नेतृत्वाचे मूल्यमापन शेवटी त्याच्या धोरणांवर, प्रशासनावर आणि जनतेसाठी केलेल्या कामांवरच व्हायला हवे—फक्त लोकप्रियतेवर नव्हे.
आज देशातील अनेक राजकीय पक्ष तरुणांना पुढे आणण्याची भाषा करतात; पण प्रत्यक्षात महत्त्वाची पदे, उमेदवारी आणि निर्णयप्रक्रिया काही मोजक्या लोकांपुरतीच मर्यादित राहते. युवकांना केवळ गर्दी जमवण्यासाठी, सोशल मीडिया चालवण्यासाठी किंवा निवडणूक प्रचारासाठी वापरले जाते. निर्णय घेण्याची वेळ आली की पुन्हा जुन्याच चेहऱ्यांना संधी दिली जाते.
यामुळे लोकशाहीची गुणवत्ता कमी होते.
खऱ्या अर्थाने लोकशाही मजबूत करायची असेल, तर प्रत्येक पक्षाने अंतर्गत लोकशाही स्वीकारली पाहिजे. पक्षाध्यक्षापासून उमेदवारांपर्यंत निवड प्रक्रिया पारदर्शक असली पाहिजे. सामान्य कार्यकर्त्यालाही पक्षाच्या सर्वोच्च पदापर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळाली पाहिजे.
आजचा तरुण केवळ भाषणांनी प्रभावित होत नाही. तो काम पाहतो, पारदर्शकता पाहतो आणि उत्तरदायित्वाची अपेक्षा करतो. त्यामुळे भविष्यातील राजकारण हे केवळ जाती, धर्म, घराणे किंवा भावनिक घोषणांवर टिकणार नाही. ते टिकेल विकास, प्रामाणिकपणा आणि नेतृत्वक्षमतेवर.
देशात बदलाची चिन्हे दिसत आहेत. अनेक ठिकाणी मतदार पारंपरिक राजकारणाला प्रश्न विचारू लागले आहेत. सामाजिक माध्यमांमुळे माहिती अधिक वेगाने पोहोचत आहे. सामान्य नागरिकही आता सत्ताधाऱ्यांना जाब विचारत आहे. ही लोकशाहीसाठी सकारात्मक बाब आहे.
मात्र, बदलाची खरी सुरुवात तेव्हाच होईल जेव्हा राजकीय पक्ष स्वतःच्या चौकटी मोडतील आणि अ-राजकीय पार्श्वभूमीतील सक्षम युवक-युवतींना नेतृत्वाची संधी देतील. समाजकारणातून, शिक्षणातून, प्रशासनातून, उद्योगातून किंवा इतर क्षेत्रांतून काम केलेल्या व्यक्तींना राजकारणात प्रवेश करण्यासाठी समान संधी मिळाली पाहिजे.
भारतीय लोकशाहीला आज नव्या विचारांची, नव्या ऊर्जेची आणि नव्या नेतृत्वाची गरज आहे. केवळ आडनाव बदलून राजकारण बदलत नाही; विचार, कार्यपद्धती आणि उत्तरदायित्व बदलावे लागते.
जनतेनेही आता व्यक्तिपूजेपेक्षा कार्याला प्राधान्य द्यायला हवे. कोणत्याही नेत्याला केवळ त्याच्या कुटुंबाच्या वारशामुळे नव्हे, तर त्याच्या कामगिरीच्या आधारे स्वीकारले पाहिजे. मतदार जागरूक झाला, तर पक्षांनाही बदलावे लागेल.
भारताचे भविष्य काही मोजक्या राजकीय घराण्यांच्या हातात नसून, कोट्यवधी कष्टकरी, शिक्षित, संघर्षशील आणि स्वप्न पाहणाऱ्या युवकांच्या हातात आहे. त्यांना संधी मिळाली, तर ते केवळ स्वतःचे भविष्यच बदलणार नाहीत, तर देशालाही नवी दिशा देऊ शकतात.
आज गरज आहे ती एका घोषणेची नव्हे, तर एका ठाम निर्धाराची—
“वारसा नव्हे, कर्तृत्व चालेल. घराणे नव्हे, गुणवत्ता चालेल. राजकीय आडनाव नव्हे, जनतेचा विश्वास चालेल.”
देशातील प्रत्येक राजकीय पक्षाने हा संदेश समजून घेतला, तर भारतीय लोकशाही अधिक व्यापक, अधिक समावेशक आणि अधिक सक्षम होईल. आणि त्या दिवशी सामान्यj घरातील एखादा तरुणही देशाच्या सर्वोच्च नेतृत्वापर्यंत पोहोचू शकतो, ही लोकशाहीची खरी ताकद सिद्ध होईल.
