मतदार जागा झाला तरच देश बदलेल! — भेसळयुक्त राजकारणाला जनतेनेच थांबवण्याची वेळ आली आहे.

nilesh thakre
महाराष्ट्र स्टेट हेड
टाईम्स ऑफ महाराष्ट्र नेशनल न्युज

लोकशाहीमध्ये सर्वात मोठी ताकद कोणाची असेल, तर ती कोणत्याही नेत्याची, पक्षाची किंवा सत्तेची नसते; ती असते मतदाराची. मतदार हा देशाचा खरा मालक असतो आणि निवडून आलेले प्रतिनिधी हे त्याचे सेवक असतात. परंतु दुर्दैवाने भारतातील राजकारणात गेल्या काही दशकांत अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे की अनेक ठिकाणी लोकप्रतिनिधींना जनतेचे सेवक नव्हे, तर मालक असल्याचा भ्रम निर्माण झाला आहे. हा भ्रम कोणी निर्माण केला? त्यामागे केवळ राजकारणीच जबाबदार आहेत का? की मतदार म्हणून आपणही आपली जबाबदारी विसरलो आहोत? हा प्रश्न प्रत्येक भारतीयाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.

आज देशातील राजकारणाकडे पाहिले तर अनेकांना निराशा वाटते. भ्रष्टाचार, सत्तेसाठी पक्षांतर, गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या उमेदवारांना तिकीट, पैशांचा वाढता प्रभाव, जाती-धर्माच्या नावावर मतांचे ध्रुवीकरण आणि निवडणुकीत पैशांचा व बळाचा वापर ही अनेकांना जाणवणारी आव्हाने आहेत. या परिस्थितीत बदल घडवायचा असेल, तर तो केवळ सरकार बदलून होणार नाही; तर मतदाराची मानसिकता बदलली पाहिजे.

अनेक दशकांच्या राजकीय प्रवासाकडे पाहिल्यास असे दिसून येते की समाजातील काही प्रभावशाली किंवा वादग्रस्त व्यक्ती पुढे जाऊन मोठे उद्योगपती, संस्थांचे पदाधिकारी किंवा प्रभावी राजकीय नेते बनले. सर्वच लोकांबाबत असे म्हणता येणार नाही; परंतु काही ठिकाणी सार्वजनिक जीवनात पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व यांचा अभाव दिसून येतो. त्यामुळे प्रश्न व्यक्तींचा नसून व्यवस्थेचा आहे. आणि ही व्यवस्था बदलण्याची ताकद मतदाराकडेच आहे.

निवडणुकीच्या काळात अनेक मतदार उमेदवाराच्या कामापेक्षा त्याची आर्थिक ताकद, प्रचाराची चमक किंवा स्थानिक प्रभाव याकडे अधिक आकर्षित होतात. काही वेळा अल्पकालीन फायद्यांच्या बदल्यात दीर्घकालीन हिताकडे दुर्लक्ष होते. पण मतदानाचा निर्णय हा पाच वर्षांचे भविष्य ठरवतो. म्हणून मतदाराने स्वतःला विचारले पाहिजे—मी व्यक्ती निवडतोय की भविष्य?

देशातील लाखो शिक्षित युवक आज रोजगार, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण आणि समान संधी यांसारख्या मूलभूत प्रश्नांवर आवाज उठवत आहेत. हे प्रश्न केवळ सरकारचे नाहीत; तर लोकशाहीच्या गुणवत्तेशी जोडलेले आहेत. सक्षम, प्रामाणिक आणि उत्तरदायी नेतृत्व निर्माण झाले, तर धोरणेही अधिक प्रभावी होऊ शकतात. म्हणून मतदान करताना उमेदवाराची शैक्षणिक पार्श्वभूमी, सार्वजनिक कामगिरी, प्रामाणिकपणा आणि लोकांशी असलेली बांधिलकी यांचा विचार होणे आवश्यक आहे.

लोकशाही ही फक्त मतदानापुरती मर्यादित नसते. निवडून दिल्यानंतरही प्रतिनिधींना प्रश्न विचारणे, त्यांच्या कामाचा आढावा घेणे, विकासकामांवर लक्ष ठेवणे आणि सार्वजनिक पैशांचा योग्य वापर होत आहे का हे पाहणे, हीदेखील नागरिकांची जबाबदारी आहे. लोकशाहीत जागरूक नागरिक हेच सर्वात मोठे नियंत्रण असते.

आज सोशल मीडियाच्या युगात अफवा, दिशाभूल करणारी माहिती आणि भावनिक प्रचार झपाट्याने पसरतो. त्यामुळे मतदारांनी कोणतीही माहिती तपासून पाहणे, विविध स्रोतांचा अभ्यास करणे आणि विचारपूर्वक मत तयार करणे आवश्यक आहे. लोकशाही भावना आणि रागावर नव्हे, तर माहितीपूर्ण निर्णयांवर टिकून राहते.

आजची तरुण पिढी ही भारताची सर्वात मोठी ताकद आहे. युवकांनी फक्त सोशल मीडियावर प्रतिक्रिया देऊन थांबू नये. गावागावात, शहरांमध्ये आणि महाविद्यालयांमध्ये मतदार जागृती अभियान राबवले पाहिजे. “मत विकू नका, मत विचाराने द्या”, “उमेदवाराचे चारित्र्य आणि काम पाहा”, “प्रश्न विचारा, उत्तर मागा” अशा संदेशांद्वारे लोकांमध्ये लोकशाहीची जाणीव निर्माण केली पाहिजे.

भारतीय राज्यघटनेने प्रत्येक नागरिकाला समान अधिकार दिले आहेत. पण अधिकारांसोबत कर्तव्यही दिले आहे. मतदान हा केवळ अधिकार नाही, तर जबाबदारी आहे. चुकीचा निर्णय घेतल्यास त्याचे परिणाम पुढील अनेक वर्षे समाजाला भोगावे लागू शकतात. त्यामुळे मतदानाच्या दिवशी आपण फक्त बोटावर शाई लावत नाही; तर देशाच्या भविष्यात आपला वाटा उचलत असतो.

कोणताही पक्ष, कोणताही नेता किंवा कोणतीही विचारधारा लोकशाहीपेक्षा मोठी असू शकत नाही. व्यक्तिपूजेपेक्षा संविधान, कायदा आणि सार्वजनिक हित यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. मतदारांनी व्यक्तीपेक्षा मूल्यांना मत दिले, तरच सार्वजनिक जीवनात गुणवत्तेला संधी मिळेल.

आपण अनेकदा म्हणतो की “देश बदलला पाहिजे.” पण देश बदलण्याची सुरुवात मतदान केंद्रापासून होते. मतदाराने भीती, लोभ, जातीय वा धार्मिक पूर्वग्रह किंवा खोट्या आश्वासनांपासून दूर राहून मतदान केले, तर राजकारणालाही बदलावे लागेल. कारण लोकशाहीत शेवटचा निर्णय मतदाराचाच असतो.

आज आवश्यकता आहे ती कोणाविरुद्ध द्वेष पसरवण्याची नाही, तर जागरूक नागरिक घडवण्याची. लोकशाही मजबूत करण्यासाठी समाजातील प्रत्येक घटकाने सहभाग घेतला पाहिजे. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना संविधानाची जाणीव करून दिली पाहिजे, सामाजिक संस्थांनी मतदार शिक्षण केले पाहिजे, माध्यमांनी तथ्याधारित माहिती दिली पाहिजे आणि युवकांनी प्रश्न विचारण्याची संस्कृती निर्माण केली पाहिजे.

भारतातील लोकशाही जगातील सर्वात मोठी लोकशाही म्हणून ओळखली जाते. ही ताकद टिकवायची असेल, तर मतदारांनी स्वतःची भूमिका ओळखली पाहिजे. जनतेने ठरवले, तर कोणताही बदल अशक्य नाही. पण त्यासाठी मतदाराने स्वतःच्या मताचे मूल्य ओळखणे गरजेचे आहे.

आता वेळ आली आहे की प्रत्येक मतदाराने आरशात स्वतःकडे पाहून एक प्रश्न विचारावा—मी माझ्या मुलांच्या आणि पुढच्या पिढीच्या भविष्यासाठी मतदान करतोय का, की एका दिवसाच्या मोहासाठी? या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तरच भारताच्या उद्याचा मार्ग ठरवेल.

मतदार जागा झाला, तर राजकारण बदलेल. राजकारण बदलले, तर व्यवस्था बदलेल. व्यवस्था बदलली, तर देश बदलेल. आणि देश बदलला, तर पुढच्या पिढीचे भविष्य अधिक सुरक्षित, न्याय्य आणि सक्षम होईल.

म्हणून आजचा संदेश एकच—
“नेते बदलण्यापेक्षा मतदाराची विचारसरणी बदला. कारण जागृत मतदार हाच सक्षम लोकशाहीचा खरा पाया आहे.”