गेवराई (प्रतिनिधी विष्णू गायकवाड) : भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार , समाजसुधारक , विचारवंत आणि आधुनिक भारताच्या घडणीतील एक प्रमुख आधारस्तंभ म्हणून ओळखले जाणारे डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष , जिद्द , अभ्यास आणि परिवर्तन यांचा अद्वितीय संगम होय . १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू या लष्करी छावणीत त्यांचा जन्म झाला . भीमराव रामजी सकपाळ हे त्यांचे मूळ नाव . आई भीमाबाई आणि वडील रामजी मालोजी सकपाळ यांच्या संस्कारात त्यांचे बालपण गेले . वडील सैन्यात सुभेदार असल्याने शिस्त , कर्तव्यभावना आणि शिक्षणाचे महत्त्व हे मूल्य त्यांच्या मनात लहानपणापासूनच रुजले . मात्र समाजातील जातिभेदाच्या कठोर वास्तवाने त्यांच्या बालपणावर खोल छाया टाकली . शाळेत वेगळ्या जागेवर बसावे लागणे , पाणी पिण्यासाठी इतरांवर अवलंबून राहणे , सार्वजनिक जीवनात अपमानास्पद वागणूक सहन करावी लागणे — या अनुभवांनी त्यांच्या मनात अन्यायाविरुद्धची ठिणगी पेटवली . ही ठिणगी पुढे जाऊन ज्वाला बनली आणि त्यातूनच परिवर्तनाचा मार्ग घडला.
शिक्षण हा त्यांच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू होता . साताऱ्यातील प्राथमिक शिक्षण आणि मुंबईतील एल्फिन्स्टन शाळेतून माध्यमिक शिक्षण घेताना त्यांनी अनेक अडचणींचा सामना केला , पण त्यांनी शिक्षणाची वाट कधीच सोडली नाही . १९०७ साली त्यांनी मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली , जे त्या काळात अत्यंत दुर्मीळ मानले जात होते . १९१२ मध्ये मुंबई विद्यापीठातून अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्र या विषयात पदवी घेतली . पुढे त्यांनी परदेशात जाऊन उच्च शिक्षण घेतले . अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठातून त्यांनी पदव्युत्तर शिक्षण आणि संशोधन पूर्ण केले , तर लंडनमध्ये त्यांनी अर्थशास्त्र आणि कायद्याचा सखोल अभ्यास केला . १९२३ मध्ये त्यांनी उच्चतम पदवी संपादन केली . शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःला सक्षम बनवून समाजासाठी कार्य करणे , हा त्यांचा स्पष्ट ध्यास होता.
शिक्षणाबरोबरच त्यांनी समाजातील अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचा निर्धार केला . १९२४ मध्ये त्यांनी बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना करून पददलितांच्या उन्नतीसाठी काम सुरू केले . समाजातील लोकांना शिक्षण , स्वाभिमान आणि संघटन यांची जाणीव करून देणे हे या संस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट होते . १९२७ मध्ये महाड येथे चवदार तळ्याचा सत्याग्रह करून त्यांनी “ पाणी हा प्रत्येकाचा हक्क आहे ” हा संदेश दिला . हा केवळ पाण्यासाठीचा लढा नव्हता , तर तो मानवी सन्मानासाठीचा संघर्ष होता . त्यानंतर नाशिक येथील काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलनाने धार्मिक विषमतेला आव्हान दिले . या आंदोलनांनी समाजात जागृती निर्माण केली आणि परिवर्तनाची दिशा दिली.
डॉ . आंबेडकर यांनी जनजागृतीसाठी लेखन आणि पत्रकारिता यांचाही प्रभावी वापर केला . ‘ मूकनायक ’ , ‘ बहिष्कृत भारत ’ आणि ‘ जनता ’ या वृत्तपत्रांद्वारे त्यांनी समाजातील प्रश्न मांडले आणि लोकांना विचार करण्यास प्रवृत्त केले . त्यांच्या लेखनात स्पष्टता , ठामपणा आणि सामाजिक बांधिलकी दिसून येते . त्यांनी केवळ समस्यांचे निदर्शन घडवले नाही , तर त्यावर उपायही सुचवले .
१९३२ मधील पुणे करार हा त्यांच्या राजकीय जीवनातील महत्त्वाचा टप्पा होता . या करारामुळे समाजातील वंचित घटकांना राजकीय प्रतिनिधित्वाची संधी मिळाली . पुढे स्वातंत्र्यानंतर भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी देशाला एक मजबूत आणि न्याय्य संविधान दिले . समानता , स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांवर आधारित असलेले हे संविधान भारताच्या लोकशाहीचा पाया बनले . प्रत्येक नागरिकाला समान हक्क देणारे आणि सामाजिक न्यायाला प्राधान्य देणारे हे संविधान त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक आहे .
डॉ . आंबेडकर यांचे कार्य केवळ संविधानापुरते मर्यादित नव्हते . त्यांनी महिलांच्या हक्कांसाठी , कामगारांच्या संरक्षणासाठी आणि आर्थिक सुधारणा यासाठीही महत्त्वपूर्ण काम केले . समाजातील दुर्बल घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले . शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे आणि जो ते प्राशन करेल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही ” हा त्यांचा संदेश आजही प्रेरणादायी आहे .
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथील दीक्षाभूमीवर त्यांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली . हा निर्णय केवळ धार्मिक नव्हता , तर तो सामाजिक समतेचा आणि आत्मसन्मानाचा संदेश होता . ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांच्या महापरिनिर्वाणाने देशाने एक महान विचारवंत गमावला . त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून १९९० मध्ये त्यांना ‘ भारतरत्न ’ हा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला . आजच्या काळात डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर यांचा विचार अधिकच महत्त्वाचा ठरतो . आधुनिकतेच्या आणि प्रगतीच्या युगातही सामाजिक विषमता पूर्णपणे नाहीशी झालेली नाही . अशा वेळी त्यांचे विचार आपल्याला दिशा देतात . त्यांनी दिलेला संदेश स्पष्ट आहे — शिक्षण घ्या , संघटित व्हा आणि अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करा.
डॉ . आंबेडकर हे केवळ एक नाव नाही , तर तो एक विचार आहे . तो विचार जिवंत ठेवण्यासाठी त्यांच्या मूल्यांना आपल्या जीवनात स्थान देणे आवश्यक आहे . समतेचा , न्यायाचा आणि बंधुत्वाचा समाज निर्माण करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल .
चंद्रकांत सरस्वती प्रकाश शेळके (तहसीलदार बीड)
