Times Of Maharashtra Desk : पुणे, १६ एप्रिल २०२६: आठ वर्षांपूर्वी, पुण्यातील रूबी हॉल क्लिनिकमध्ये, ४५ वर्षीय महिलेने आपल्या हातात ते मूल घेतले ज्याची तिला कधीही आशा नव्हती- अनेक अयशस्वी प्रयत्न आणि दीर्घ वैद्यकीय व भावनिक संघर्षानंतर. डॉ. सुनीता तांडुळवाडकर, अध्यक्ष, ISAR आणि प्रमुख, आयव्हीएफ व एंडोस्कोपी विभाग, रूबी हॉल क्लिनिक, पुणे यांच्या नेतृत्वाखाली भारतात एक ऐतिहासिक टप्पा गाठण्यात आला – देशातील पहिले स्टेम सेल बाळ जन्माला आले.
एकेकाळी अभूतपूर्व मानली गेलेली ही वैद्यकीय कामगिरी आज प्रजनन विज्ञानाच्या भविष्याची दिशा ठरवत आहे.
या ऐतिहासिक यशाच्या स्मरणार्थ, इंडियन सोसायटी ऑफ असिस्टेड रिप्रोडक्शन (ISAR) दरवर्षी १६ एप्रिल हा दिवस ‘रिजनरेटिव्ह हेल्थ डे’ म्हणून साजरा करते. हा दिवस केवळ एका वैद्यकीय यशाचा उत्सव नसून, प्रजनन आरोग्य समजून घेण्याच्या, व्यवस्थापनाच्या आणि पुनर्संचयित करण्याच्या दृष्टीकोनातील बदलाचे प्रतीक आहे.
आज भारत एका ‘निःशब्द प्रजनन संकटाला’ सामोरे जात आहे. देशातील सुमारे ३.९% ते १६.८% जोडपी वंध्यत्वाचा सामना करत असल्याचा अंदाज आहे, आणि सहाय्यक प्रजनन तंत्रज्ञानाचा (ART) वापर वाढत आहे.
याहून अधिक चिंताजनक बाब म्हणजे जैविक पातळीवर होत असलेले बदल. महिलांमधील सुमारे ५०–६०% वंध्यत्वाची प्रकरणे आता कमी ओव्हेरियन रिझर्व्हशी संबंधित आहेत ही समस्या पूर्वी उशिरा वयात दिसत होती, परंतु आता उशिरा वीसाव्या दशकातही आढळत आहे. त्याचबरोबर, PCOS सारख्या समस्या -ज्या वंध्यत्वाचे एक प्रमुख कारण आहेत तरुण महिलांमध्ये १०% ते १७% पर्यंत आढळतात.
जीवनशैलीतील बदल, उशिरा होणारे मातृत्व, वाढलेला ताण, पर्यावरणीय घटक आणि मेटाबॉलिक विकार – हे सर्व घटक भारतातील प्रजनन आरोग्याच्या स्थितीत मोठे बदल घडवत आहेत.
डॉ. सुनीता तांडुळवाडकर म्हणाल्या,
आठ वर्षांपूर्वी आपण एक चमत्कार साजरा केला. आज आपल्यावर अशी जबाबदारी आहे की अशा परिणामांना अधिक सुलभ, अंदाजे आणि सर्वांसाठी उपलब्ध बनवणारे विज्ञान विकसित करावे.
या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी आहे ओव्हेरियन रिजनरेशन एक उदयोन्मुख क्षेत्र, जे स्टेम सेल्स आणि प्लेटलेट-रिच प्लाझ्मा (PRP) च्या सहाय्याने निष्क्रिय अंडाशय पेशींना सक्रिय करून अंडाशयाची कार्यक्षमता पुनर्संचयित करण्याचा प्रयत्न करते. सुरुवातीचे परिणाम आशादायक असले तरी तज्ज्ञांच्या मते या क्षेत्रात अजून व्यापक संशोधन, प्रमाणित उपचार पद्धती आणि दीर्घकालीन सुरक्षिततेचे पुरावे आवश्यक आहेत.
रिजनरेटिव्ह मेडिसिन प्रजनन आरोग्यात नवी दारे उघडत आहे. पुढील दशकात केवळ वंध्यत्वावर उपचार करण्यावर नव्हे, तर प्रजनन क्षमतेतील घट उलटवण्यावरही भर दिला जाईल, असे डॉ. तांडुळवाडकर यांनी नमूद केले.
भारतामध्ये प्रजनन उपचारांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. प्रमुख शहरांतील क्लिनिक्समध्ये सल्लामसलतींची संख्या वाढत असून, उशिरा होणाऱ्या मातृत्वामुळे आणि वाढत्या जागरूकतेमुळे एग फ्रीझिंगसारख्या पर्यायांकडे महिलांचा कल वाढत आहे.
२०१८ मध्ये रूबी हॉल क्लिनिकमध्ये घडलेली ही घटना केवळ एका बाळाच्या जन्मापुरती मर्यादित नव्हती ती भारताच्या रिजनरेटिव्ह प्रजनन विज्ञानातील प्रवेशाची नांदी होती. आठ वर्षांनंतर, लक्ष केवळ शक्यतेवरून जबाबदारीकडे वळले आहे.
भारत आज वाढत्या वंध्यत्वाच्या समस्यां आणि वेगाने होत असलेल्या वैद्यकीय प्रगतीच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. प्रश्न आता असा नाही की प्रजनन शक्य आहे का तर तो कसा जपता येईल, पुनर्संचयित करता येईल आणि सर्वांसाठी उपलब्ध करता येईल.
रिजनरेटिव्ह हेल्थ डेच्या निमित्ताने, ISAR डॉक्टर, संशोधक, धोरणकर्ते आणि रुग्ण यांना एकत्र येऊन या नव्या टप्प्याला गती देण्याचे आवाहन करते जिथे प्रजनन विज्ञान हा शेवटचा पर्याय न राहता, एक प्रारंभिक आणि सशक्त करणारा पर्याय बनेल.
